Naar verluidt is 2018 in Antwerpen het barokjaar. Vermits elk initiatief van enige allure dezer dagen het epitheton “stedelijk” moet dragen (Richard Florida en de zijnen kijken over onze schouder mee), heet dit jaar een “stadsfestival”, met als ondertitel “Rubens inspireert”.

Aan “Geheime Nederlanden” werkt meer dan één “baroqueux” mee, dus over het initiatief leest u hier alvast geen overtogen woord. Een barokjaar ? Graag ! En wat ons betreft, ook in 2019 en de daaropvolgende jaren. Maar als het even kan, liever geen dieetbarok, maar het echte spul.

De ondertitel “Rubens inspireert” maakt al duidelijk dat de barok vooral als een periode in de beeldende kunsten wordt benaderd. Daarnaast is er links of rechts nog wat aandacht voor barokmuziek, en in de marge van het programma is er zelfs een of andere lezing te vinden over barok koken (vermoedelijk met directe uitzending op Njam-TV), naast enkele historische inleidingen op de context waarin de werken van Rubens en zijn tijdgenoten tot stand kwamen. Voor het overige komen vooral onze eigen tijdgenoten aan bod, in een wat overspannen poging om aan te tonen dat de Fabres en de Tuymansen van deze wereld geïnspireerd werden door de barok. Ongetwijfeld is dit nodig om te bewijzen dat Rubens en zijn leerlingen nog actueel zijn.

Een barokjaar, die naam waardig, kan echter pas volledig zijn indien het aandacht besteedt aan alle aspecten van de barok, die bij uitstek een omvattende levens- en wereldvisie is. Gebeurt dat niet, dan worden Rubens, Van Dyck en Jordaens gemusealiseerd en gereduceerd tot wat hapklare brokken voor mensen die niet eens zo lang nadien in dezelfde contreien leven, maar elke voeling hebben verloren met de wereld van hun grote voorgangers – voor dwergen die de schouders van de reuzen hebben verlaten wegens acute hoogtevrees.

De barok begrijpen zonder zicht op de ethische, religieuze en politieke opvattingen van die tijd, is onmogelijk. Welke Antwerpse parochie durft het aan in de Goede Week (ook) een liturgie aan te bieden volgens de buitengewone vorm, ook bekend als die van Pius V, een van de meer interessante barokpausen ? Illustreer die liturgie met leçons des ténèbres van Charpentier of Couperin, of van Fiocco om het in eigen streek te houden, en de aanwezigen zullen meer begrepen hebben van de gedachtewereld van onze barokschilders dan na de zoveelste lezing met algemeenheden.

Wie durft het aan zich te verdiepen in de barokke auteurs over politiek, die in dialoog gingen met Machiavelli en bleven pleiten voor een staatsmanskunst die zich gebonden voelde door ethische en religieuze imperatieven, en zo weerstand boden aan de nefaste ontwikkeling van het staatsabsolutisme, die loopt van de herauten van de absolute monarchie naar de totalitaire regimes van de twintigste eeuw, en naar wat we nog te goed hebben. In onze streken was er zo Jean de Marnix, achterneef van de Antwerpse buitenburgemeester tussen 1583 en 1585, maar vaak beter geïnspireerd. Iemand al ooit van hem gehoord ?

Wie leert ons meer over de barokke mensvisie, met haar subtiele zoektocht naar een evenwicht tussen schijn en wezen ? De barokke antropologie erkende dat menselijke gevoelens over het algemeen niet bijster origineel zijn, maar met enige welwillendheid passen in gekende schemata. Die kennis hielp mensen hun plaats te vinden en de eigen neigingen en handelingen aan te passen aan die plaats in een geordende samenleving. Vandaag valt dan al gauw het kreetje “hypocrisie”, maar als het alternatief voor die hypocrisie de volkomen eerlijkheid is van mensen die zichzelf zo ernstig nemen dat ze hun gevallen natuur uit het oog verliezen, hebben wij gauw een keuze gemaakt. Als u het daar niet mee eens bent, is het allicht nuttig even een blik te werpen op de publiekreacties op een of andere populaire website. U zal het misschien nog niet met ons eens zijn, maar ons zeker begrijpen.

We durven niet, we willen niet, we leren niet. We sluiten de barok op in musea, en in het beste geval in kerken die deels of helemaal zijn gebouwd in de barokke vormentaal, maar waar de band met de barokcultuur voor het overige verloren is gegaan. Musealisering, inderdaad, maar van een soort die de barok onschadelijk en ongevaarlijk maakt. Exact wat de bedoeling was in 1793, toen het Louvre werd geopend, zeven maanden na de moord op Lodewijk XVI en drie maanden voor de moord op zijn echtgenote. Haal de barokke kunstwerken weg uit hun context, en zij zullen niet meer begrepen worden. Is dat allicht ook de reden waarom sommige kunsthistorici en museumbeheerders, die geen twijfel laten bestaan over hun trouw aan het revolutionaire gedachtengoed, zo huiveren voor elke allusie op een mogelijke terugkeer van de kunstwerken die de Franse revolutionairen uit Antwerpen en andere steden geroofd hebben ?

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s